Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Inhoud 1 1Introductie 3 Een overstroming in mijn omgeving, kan dat echt? 6

Dovnload 111.96 Kb.

Inhoud 1 1Introductie 3 Een overstroming in mijn omgeving, kan dat echt? 6



Datum31.07.2017
Grootte111.96 Kb.

Dovnload 111.96 Kb.

Hoog water op het schoolplein?

Kop van Noord Holland

Tekstboek
Naam : ………………….

Klas: …...……………..




Inhoud


Inhoud 1

1Introductie 3

2.Een overstroming in mijn omgeving, kan dat echt? 6

3.Hoe kan een dijk doorbreken? 11

4. Wat gebeurt er bij een overstroming? 12

5. Wat doet de overheid om de kans op overstromingen te verkleinen? 14

1Hoe kun je jezelf voorbereiden op een overstroming? 18

Bronnenlijst 19

Begrippenlijst 20




Voorwoord

Ella woont in een Hoorn. In de krant leest ze een bericht over een 'rampenoefening' die gepland is bij haar in de buurt. In het berichtje leest Ella dat de oefening er voor moet zorgen dat gemeente, het waterschap, de politie, de brandweer en andere hulpdiensten weten wat er moet gebeuren als de dijk langs het IJsselmeer doorbreekt. Eerst dringt het niet tot haar door, maar als ze het bericht weg klikt, begint ze er toch over na te denken. Ze heeft er nog nooit bij stilgestaan er een overstroming plaats zou kunnen vinden. En als dat wel zou kunnen gebeuren, zou het water dan tot haar huis kunnen komen? Een beetje ongerust gaat ze toch even zoeken op internet en typt in Google de woorden 'overstroming' en Noord Holland’ in. Ze komt op een website over een overstroming in het verleden en leest daar dat haar dorp toen ook getroffen is. Als ze verder leest op de website wordt ze gerustgesteld. Er staat namelijk dat die overstroming al honderden jaren geleden heeft plaatsgevonden. Dan zit het volgens haar wel goed!


1Introductie


Noord Holland heeft door de ligging en het klimaat veel te maken met water. Het zit in de zee en in de grote meren (IJsselmeer en Markermeer). Daarnaast kom het water uit de lucht en zit in de sloten. En water zit ook in de grond. Dat water kan verschillende soorten problemen en bedreigingen opleveren, zoals overstromingen en wateroverlast. In deze lessenserie leer je over overstromingsrisico’s in Noord Holland.

Overstromingen


We spreken pas van een overstroming in Noord Holland als de duinen of de dijken langs de Noordzee, Waddenzee, IJsselmeer, Markermeer of het Noordzeekanaal doorbreken, als gevolg van stormvloed op zee of hoogwater op de grote meren. De kans daarop is klein, maar de gevolgen zullen enorm zijn. Als dat gebeurt, stroomt er water met grote snelheid het land in, en komen delen van Noord Holland metersdiep onder water te staan. De schade zal enorm zijn, en er kunnen ook vele honderden slachtoffers vallen.

Het onderstaande kaartje (bron 1) geeft de dijkringen “Noord Holland” en “Texel” weer. De zwarte lijnen stellen de dijken voor, die het binnendijkse gebied proberen te beschermen tegen overstromingen. Dit is het gebied waar dorpen en wegen liggen. Het binnendijks gebied wordt ook beschermd door de duinen en de dijken.

Bron : Dijkring Noord Holland en dijkring Texel

Een verzamelnaam voor duinen, dijken, dammen en kades is “waterkeringen”. Rijkswaterstaat en de waterschappen maken onderscheid tussen twee typen waterkeringen: (1) hoofdwaterkeringen; en (2) regionale keringen.

De dijken en duinen langs de kust en de dijken langs de grote meren, grote rivieren en grote kanalen worden hoofdwaterkeringen genoemd. De Afsluitdijk is ook een hoofdwaterkering. Het gebied dat wordt omringd door hoofdwaterkeringen heet een dijkring. Dijkring Noord-Holland is één van de grootste dijkringen van Nederland.

In feite bestaat Noord-Holland uit een lappendeken van verschillende polders. De meeste polders liggen net onder zeeniveau, maar er zijn ook polders zoals de Beemster, Purmer, Schermer en Wormer die zo’n 4 meter onder zeeniveau liggen. De dijkjes, dammen en kades die binnen de dijkring Noord Holland liggen worden regionale keringen genoemd. Ze omringen kleinere polders of liggen langs kanalen. Verhoogde snelwegen of verhoogde spoorbanen kunnen ook als regionale kering dienen. Als er een doorbraak van een hoofdwaterkering plaatsvindt, zorgen de regionale keringen dat de overstroming enigszins beperkt blijft, en niet gehele dijkring onder water loopt. De regionale keringen zijn niet altijd goed zichtbaar in het landschap. Op sommige locaties zijn ze verscholen of opgenomen in het straatbeeld van een stad.



Wateroverlast


Het woord “wateroverlast” wordt alleen gebruikt voor de gevolgen van een regenbui ter plaatse, en niet voor de gevolgen van een dijk- of duindoorbraak. In dorpen en vooral steden is een deel van de grond bedekt met asfalt, tegels en gebouwen. Hierdoor kan regenwater niet goed in de grond wegtrekken en moet een deel via sloten of het rioolsysteem worden afgevoerd. Bij een enorme hoosbui of langdurige regen raken de sloten en riolen te vol en kunnen ze niet al het regenwater snel genoeg afvoeren. Straten en tuinen komen dan blank te staan en kelders lopen onder water. Het verkeer heeft dan last van het water: treinen lopen vertraging op en auto’s komen in de file te staan. Voetgangers en fietsers krijgen natte voeten (bron 2). De wateroverlast kan enkele uren tot dagen aanhouden.

Ook in landelijke gebieden kan er wateroverlast optreden bij een enorme hoosbui of langdurige regen. Als het water niet snel genoeg in de grond weg kan trekken of afgevoerd kan worden via de sloten blijft er een laag water op de akkers en weilanden staan. De gevoeligheid van een gebied voor wateroverlast hangt af van de hoogteligging. Hogere gronden hebben minder kans op wateroverlast dan lagere gronden. Ook hangt het af van de samenstelling van de ondergrond. Water trekt snel in zand weg, maar juist heel langzaam in veen en klei. Daardoor zijn veenbodems en kleibodems gevoeliger voor wateroverlast dan zandbodems.

De schade die ontstaat tijdens wateroverlast noemen we materiële schade, dat is schade die we in euro’s kunnen uitdrukken. De voorraad in de kelder is bijvoorbeeld onbruikbaar of het tapijt is zo vies dat je het kunt weggooien. Voor boeren kan wateroverlast tot lagere opbrengsten leiden. Als de wateroverlast lang duurt, kunnen de gewassen gaan rotten of kunnen de trekkers niet het land op om de oogst binnen te halen. Bij wateroverlast vallen vrijwel nooit dodelijke slachtoffers. Het water komt meestal niet hoger dan tot je enkels.

Overstromingen en wateroverlast hebben verschillende oorzaken en gevolgen. De volgende hoofdstukken gaan vooral over overstromingen, en niet over wateroverlast. Het is wel belangrijk om het verschil te begrijpen.



Bron : Foto’s van wateroverlast ten gevolge van een enorme hoosbui.

macintosh hd:users:timfavier:dropbox:werk uu:watereducatie project:aangepast lesmateriaal:algemeen:wateroverlast-10.jpg

macintosh hd:users:timfavier:dropbox:werk uu:watereducatie project:aangepast lesmateriaal:algemeen:wateroverlast-9.jpg

macintosh hd:users:timfavier:dropbox:werk uu:watereducatie project:aangepast lesmateriaal:algemeen:wateroverlast-8.jpg

macintosh hd:users:timfavier:dropbox:werk uu:watereducatie project:aangepast lesmateriaal:algemeen:wateroverlast in tuin 4.jpg
  1. Een overstroming in mijn omgeving, kan dat echt?

    1. Sporen van overstromingen uit het verleden


Is het je wel eens opgevallen dat de dijken langs het IJsselmeer en het Markermeer niet helemaal recht lopen maar nogal kronkelen? En heb je bij sommige van die kronkels ook wel eens een klein meertje gezien? De onderstaande foto laat het overblijfsel van de dijkdoorbraak bij Scharwoude zien (bron 3). Op deze plaats is de dijk in 1675 doorgebroken en is een groot deel van West-Friesland overstroomd. Door de enorme kracht van het water is niet alleen een deel van de dijk weggeslagen maar is ook een diep gat uitgeschuurd, en dat zien we nu nog steeds. Dit gat is vaak nog steeds zichtbaar als een meertje. De nieuwe dijk is er omheen gelegd. Zo’n meertje wordt een wiel, weel, waal, kolk of braak genoemd (bron 4).

Bron :Wielen bij de Westfriese Zeedijk.

http://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgw/wiel_4_burgerwielen_omringdijk_westfriesland_www_cultureelerfgoed_nl.jpg

clipboard10.1.jpg

Na een dijkdoorbraak moest de dijk hersteld worden. Het kostte vaak te veel moeite om het kolkgat te dichten met klei, en de dijk weer op te bouwen. Daarom werd er meestal een nieuwe dijk om het wiel heen aangelegd. Dit kon op twee manieren: aan de kant van de Zuiderzee; of aan de kant van het binnendijks gebied. De dijken hebben door de aanleg om het wiel heen een sterk slingerend verloop gekregen.

Bron : Het ontstaan van een wiel.


    1. Overstromingen uit het verleden


De overstroming van 1675 was niet de enige overstroming langs de Zuiderzee. De afgelopen 500 jaar zijn er zeker tien overstromingsrampen geweest. Het grootste deel van Noord-Holland ligt onder het zeeniveau. Daardoor leidden dijkdoorbraken vaak tot grootschalige overstromingen, waarbij het water om sommige plekken metersdiep kwam te staan. Destijds bestonden het IJsselmeer en Markermeer nog niet. Het water was toen onderdeel van de Zuiderzee, die via de Waddenzee in verbinding stond met de Noordzee. In het verleden waren er vaak overstromingen rond de Zuiderzee.

Door de trechtervorm van de Noordzee werd het zeewater bij een noordwesterstorm enkele meters opgestuwd (bron 5). Indien de noordwesterstorm samenviel met vloed was er nog eens sprake van extra opstuwing. Langs de Nederlandse kust is er twee keer per dag vloed en twee keer per dag eb. Dit komt door de aantrekkingskracht van de zon en maan. Twee keer per maand staan de zon, aarde en maan in dezelfde baan, en is er sprake van extra hoge vloed. Dit wordt springtij genoemd. Het samenvallen van een zeer krachtige noordwesterstorm met springtij wordt een stormvloed genoemd.



Bron : Opstuwing van zeewater (in meters) tijdens de noordwesterstorm.

De laatste keer dat Noord Holland getroffen werd door een overstroming was in 1916. Een noordwesterstorm zorgde toen voor opstuwing van zeewater aan de Noordzeekust en op de Zuiderzee. Dagenlange regen had er voor gezorgd dat de dijken langs de Zuiderzee helemaal doorweekt raakten, en verslapten. Op verschillende plaatsten rond de Zuiderzee braken toen de dijken door (bron 6).



Bron : Kaart van de overstroomde gebieden in 1916.

Door de doorbraak van de Waterlandse Zeedijk ten zuiden Monnickendam liep vrijwel het gehele gebied tussen Amsterdam Noord, Zaandam, Purmerend en Edam onder water (bron 6 en 7). Met name Marken werd zwaar getroffen (bron 8). Ook braken verschillende regionale dijken in het binnendijkse gebied door. Bij Anna Paulowna in het noorden van Noord Holland brak de dijk ook door, en stroomde de achterliggende polder onder water. In totaal kwamen er door overstromingen tientalle mensen om het leven. Tijdens en na de overstromingsramp sloegen veel mensen op de vlucht naar droge gebieden. In de steden werden vluchtelingen opgevangen. Dat was hard nodig omdat grote gebieden lang onder water stonden. Het duurde in sommige gevallen wel 2 tot 5 maanden voordat het gat in de dijken gedicht was en het water weer weggepompt was.



Bron : Overstroming van Purmerend (links) en Zaandam (rechts) in 1916.

sfa03_sfa001004441_x

http://resolver.kb.nl/resolve?urn=urn:gvn:zzm01:f018233&role=image&size=medium

Bron : Schade na de overstroming bij Marken in 1916.

macintosh hd:users:timfavier:dropbox:werk uu:watereducatie project:lesmateriaal:hh hollands noorderkwartier:bronnen:foto overstroming 1916 (reeds opgenomen).jpg




    1. De Zuiderzeewerken


Om de overstromingen rondom de Zuiderzee te stoppen werd al in de 17e eeuw het idee geopperd om door middel van dijken de Zuiderzee af te sluiten. Het bleek echter onuitvoerbaar: de techniek om dijken te bouwen was nog niet ver genoeg gevorderd.

Eind 19e eeuw werd het motief van landaanwinning bepalend. In het plan van Cornelis Lely zou de Zuiderzee afgedamd met een dam tussen Noord Holland en Friesland, en zouden daarna grote delen van de Zuiderzee ingepolderd worden (bron 9). Na de watersnoodramp van 1916 besloot de regering om het plan uit te gaan voeren.

De Afsluitdijk tussen Noord-Holland en Friesland werd in 1933 voltooid. De dam leidde niet alleen tot afname van de overstromingskans, maar ook tot verzoeting van de Zuiderzee, doordat er via de IJssel steeds weer zoet water instroomde. Sindsdien spreken we van het IJsselmeer. Een onderdeel van het plan was ook het aanleggen van grote polders in het IJsselmeer. In de 20e eeuw werden achtereenvolgens de Wieringermeerpolder, de Noordoostpolder, Oostelijk Flevoland en Zuidelijk Flevoland aangelegd. Deze IJsselmeerpolders liggen meters lager dan het omliggende land.

Bron : Het plan om de Zuiderzee af te sluiten en IJsselmeerpolders aan te leggen van Cornelis Lely uit 1891.


    1. Huidige overstromingsrisico’s


Sinds de Zuiderzee is afgedamd met de Afsluitdijk en het IJsselmeer is ontstaan, wordt de waterstand van het IJsselmeer gereguleerd door de waterbeheerders. In de winter proberen ze het waterpeil een halve meter lager te houden dan in de zomer. Hierbij moet je je realiseren dat er aan de ene kant via rivieren als de IJssel een grote hoeveelheid water het IJsselmeer instroomt. Om het waterpeil constant te houden moet er ook water uitgelaten worden. Dit water zal uiteindelijk op de Waddenzee moeten worden geloosd. Dit gebeurt met behulp van twee spuisluizen in de Afsluitdijk. Zo'n spuisluis laat het water uit het IJsselmeer stromen als het eb is in de Waddenzee (bron 10).

Ondanks de spuisluizen kan de waterstand in het IJsselmeer nog steeds variëren. Bij oostenwind kan het water worden opgestuwd tegen de dijken van Noord Holland. Maar ook extra afvoer van de IJssel kan leiden tot hogere waterstanden in het IJsselmeer. Er zal dan meer water geloosd moeten worden op de Waddenzee. Als er op zo'n moment ook nog sprake is van een noordwesterstorm, wordt het water van de Waddenzee opgestuwd tegen de Afsluitdijk, en kunnen de spuisluizen in de Afsluitdijk niet geopend kunnen worden. Alles bij elkaar is de kans op een overstroming wel sterk afgenomen door aanleg van de Afsluitdijk, maar het gevaar is niet volledig weg.



Bron : In- en uitstroom van zoet water in het IJsselmeer




  1. Hoe kan een dijk doorbreken?


Langs Waddenzee, het IJsselmeer en het Markermeer liggen dijken. Een dijk zelf bestaat uit een buitentalud (de helling aan de kant van de zee of meren), een kruin (de bovenkant) en een binnentalud (de helling aan de kant van het binnendijks gebied). Sommige dijken hebben een steunberm: een ophoging van de grond tegen de dijk aan die extra stevigheid biedt. Hoewel er alles aan gedaan wordt om dijken hoog en stevig genoeg te maken, is het nooit 100% uitgesloten dat een dijk kan doorbreken. Het ontstaan van een bres kan verschillende oorzaken hebben. Hieronder worden de belangrijkste faalmechanismen van dijken besproken (bron 11). De mechanismen “afschuiving van het binnentalud” en “ondertunneling” spelen in de kustzone niet zo’n grote rol, omdat een hoogwater meestal niet langer dan enkele dagen aanhoudt. Erosie van het buitentalud en overloop en golfafslag zijn daarentegen wel gevaarlijke doorbraakmechanismen.

Bron : Vier faalmechanismen van dijken.





Overloop en golfoverslag

Als het water hoger staat dan de dijk, kan het over de dijk heen stromen. Op het binnentalud kan dan grond van de dijk wegspoelen, waardoor de dijk verzwakt. Golven kunnen ook over de dijk slaan en leiden tot erosie van het binnentalud.





Erosie van het buitentalud

Als water met grote vaart langs de dijk stroomt, kan de dijkbekleding beschadigd raken en kan de grond van de dijk eroderen. Hetzelfde kan gebeuren als grote golven tegen het buitentalud aan beuken, of als er meedrijvende boomstammen tegen de dijk worden aangeduwd.





Afschuiving van het binnentalud

Als het water langdurig (meer dan een week) hoog tegen de dijk aan staat, komt het water tussen de gronddeeltjes van de dijk in te zitten. De dijk raakt doorweekt en verliest hierdoor zijn sterkte. De dijk kan dan als een plumpudding onderuit zakken. Meestal zakt het binnentalud weg, door de druk van het water dat tegen de dijk aan staat.





Ondertunneling (piping)

Als hoogwater lang aanhoudt (meer dan een week) kan er water infiltreren in de bodem, tussen de zandkorrels in de ondergrond van de dijk doorstromen en aan de andere kant van de dijk weer omhoog komen. Als de grondwaterstroom gronddeeltjes meenemen ontstaat er een soort tunneltje. Zulke tunneltjes kunnen de dijk ondergraven.


  1. Wat gebeurt er bij een overstroming?

    1. Kenmerken van overstromingen


De website www.overstromingsrisicoatlas.nl laat zien dat grote delen van Noord Holland getroffen kunnen worden door een overstroming.

De kenmerken van de overstroming hangen af van de dreiging: komt het water vanuit de Noordzee of Waddenzee of vanuit de grote meren (IJsselmeer en Markermeer)? Daarnaast hangen ze af van de hoogte in het binnendijkse gebied en van de aanwezigheid van regionale dijken. Als de hoofddijken doorbreken, zorgen de regionale dijken ervoor dat de overstroming enigszins beperkt blijft of vertraagd wordt. Of dit zo is hangt sterk af van waar de bres ontstaat. En regionale dijken kunnen natuurlijk ook doorbreken….


    1. Gevolgen van overstromingen


Een overstroming kan leiden tot vele dodelijke slachtoffers. Uit bronnen van overstromingen in het verleden blijkt dat gemiddeld ongeveer 1% van de mensen overleed in gebieden die door een overstroming werden getroffen. Hiervan kwam meer dan de helft om door verdrinking en onderkoeling. Een klein deel van de mensen kwam om tijdens de ramp door stress (hartstilstand), verwondingen, elektrocutie, ondervoeding, of doordat ze geen medicijnen konden nemen. Daarnaast kwamen er ook na afloop van de ramp nog mensen om, onder andere door ziekte. Waarschijnlijk ligt de overlijdenskans bij een overstroming nu iets lager, doordat er betere communicatiemiddelen en betere evacuatiemiddelen zijn. Toch kunnen er tegenwoordig ook vele honderden tot duizenden doden vallen bij een overstroming.

Naast dodelijke slachtoffers zal een overstroming ook leiden tot enorme materiële schade. Vlakbij de bres stroomt het water hard, waardoor gebouwen het kunnen begeven. Maar ook verder van de bres kunnen gebouwen schade oplopen doordat ze (deels) onder water komen te staan. De schade is afhankelijk van de waterdiepte (tot welke verdieping van huizen) en duur van de overstroming. Waarschijnlijk zal het vele weken tot maanden duren voordat het water weer weg is. Als het waterpeil zakt, zal een groot deel van de inrichting van huizen, kantoren en fabrieken kapot zijn en vervangen moeten worden. Verder kunnen tijdens een overstroming vervuilende stoffen in het water komen en over het gebied verspreid raken. Landbouwgrond zal jarenlang niets opbrengen.

Naast materiele schade en slachtoffers zal een overstroming ook leiden tot ontwrichting van het dagelijks leven. Basale voorzieningen zoals gas, elektriciteit, kraanwater en riolering werken niet meer. Sommige wegen en tunnels zijn niet meer begaanbaar waardoor mensen vast zitten in hun gebied. Zonder begaanbare wegen kunnen mensen de stad niet uit. Hulpmiddelen, eten en medicijnen kunnen de stad niet in. In sommige gebieden kunnen mensen compleet geïsoleerd worden door een overstroming.

Overstromingen zullen indirecte gevolgen hebben in naastgelegen gebieden, ook al lopen die niet onder water. Denk aan grote hoeveelheden mensen die gevlucht zijn voor het water en moeten worden opgevangen. De elektriciteit kan uitvallen en het telefoonnetwerk en internet raakt overbelast. Daarnaast kan een gebied afgesloten raken of moeilijker bereikbaar, als wegen en spoorlijnen van en naar het gebied door de overstroming uitvallen. Mensen kunnen dan niet gemakkelijk weg en de toevoer van voedingsmiddelen en andere goederen kan belemmerd worden.




    1. Computerberekeningen


Hoe weten we nu wat de kenmerken zullen zijn van een overstroming en wat de gevolgen daarvan zullen zijn? We kunnen natuurlijk niet uittesten wat er gebeurt bij een overstroming. Maar we kunnen het wel berekenen. Met computerprogramma’s is voor een aantal locaties berekend wat er gebeurt als daar de dijk doorbreekt: hoe snel het water naar binnen kan stromen, welk gebied getroffen kan worden en hoe diep het water kan komen te staan.

Om het verloop van de overstroming voor een bepaalde bres te kunnen berekenen heeft het computerprogramma gebruik gemaakt van de volgende gegevens:



  1. hoogte van het water en golven tegen de dijk

  2. de duur van het hoogwater

  3. breedte en diepte van de bres in de dijk.

  4. hoogteverschillen in het binnendijks gebied

  5. obstakels die het water tegen kan komen in het binnendijks gebied, zoals regionale dijken.

Met het computerprogramma zijn ook berekeningen uitgevoerd aan de gevolgen van overstromingen. Op basis van de kenmerken van de overstroming (snelheid waarmee het water zich verplaatst en stijgt en de maximale waterdiepte) en kenmerken van de bewoning en bebouwing in het gebied is een schatting gemaakt van het aantal slachtoffers en de schade.

Bij elke berekening wordt natuurlijk van bepaalde zaken uitgegaan die in werkelijkheid net iets anders kunnen uitpakken. Een overstroming in de winter zal bijvoorbeeld leiden tot meer slachtoffers dan een overstroming in de zomer, omdat dan het water warmer is en er minder kans op onderkoeling is. Vandaar dat ook deze berekeningen altijd een bepaalde onzekerheid hebben. De voornaamste bron van onzekerheid zit echter in de samenstelling van de dijk. Dit bepaalt de vorm van de bres en hoe snel de bres kan groeien. Voor veel dijken is echter niet goed bekend uit welke materialen ze zijn opgebouwd.


  1. Wat doet de overheid om de kans op overstromingen te verkleinen?

    1. Meerlaagsveiligheid


De dijken zijn bedoeld om dijkring Noord Holland tegen overstromingen vanuit de grote meren (IJsselmeer en Markermeer) te beschermen. Toch is er altijd kans op hoogwater. De kans op een dijkdoorbraak is klein, maar niet uit te sluiten. 100% veiligheid bestaat niet. En de gevolgen van een overstroming zijn enorm.

Waterbeheerders (bron 13) proberen op drie manieren te zorgen dat de kans op overstromingen en de gevolgen van overstromingen zo klein mogelijk zijn: (1) door het nemen van preventiemaatregelen, (2) door het nemen van gevolg-beperkende maatregelen, en (3) door crisismaatregelen te nemen als er een overstroming dreigt of plaatsvindt. Dit wordt meerlaagsveiligheid genoemd (bron 12). In de volgende paragraaf worden de drie lagen van het meerlaagsveiligheid verder toegelicht.

Bron : Meerlaagsveiligheid



Wie zorgt voor waterveiligheid in Noord Holland?


De regering heeft de eisen vastgesteld waar de duinen en dijken aan moeten voldoen wat betreft hoogte, breedte en stevigheid.

Rijkswaterstaat beheert de kustzone, van de zee tot en met de voet van de duinen. Ook beheren ze de speciale waterkeringen zoals de Afsluitdijk en grote kanalen zoals het Noordzeekanaal.

Ook al stelt Rijkswaterstaat de eisen op waaraan de dijken en duinen moeten voldoen, het onderhoud van de dijken en duinen in Noord Holland wordt door een waterschap met de naam “Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) gedaan. Zij moeten er voor zorgen dat de dijken en duinen hoog, breed en stevig genoeg zijn.
Bron : Taken van de overheid met betrekking tot waterveiligheid
    1. Preventie


Preventie gaat dus om het verkleinen van de kans op een overstroming. Elke vijf jaar worden de dijken en duinen gecontroleerd. Tijdens de controle van 2012-2013 werden er een aantal dijken en duinen afgekeurd (bron 14).

Bron : Goedgekeurde (groen) en afgekeurde (rood) dijken en duinen tijdens de controle van 2012-2013.

macintosh hd:users:timfavier:dropbox:werk uu:watereducatie project:aangepast lesmateriaal:materialen:afgekeurde hoofdkeringen in 2013 (noord holland).png

Er kunnen verschillende maatregelen genomen worden om de dijken te versterken. De tabel hieronder noemt de belangrijkste dijkversterkingsmaatregelen en legt uit wat de effecten van die maatregelen zijn (bron 15).

Bron : Maatregelen die genomen kunnen worden om dijken te versterken


Maatregel

Effect

Verhogen van de dijk.

Er is een kleinere kans dat de dijk overloopt

Minder steil maken van het buitentalud

Golven verliezen aan kracht wanneer ze uit lopen over een brede flauwe helling

Aanleg van een steunberm tegen binnentalud.

De stevigheid neemt toe.

Aanleg kleibedekking op het buitentalud

Water trekt minder makkelijk de dijk in

Dempen van sloten vlak bij de binnen- of buitenzijde van de dijk

Water trekt minder makkelijk de grond in of kan minder makkelijk de grond uitstromen. De grondwaterstroming onder de dijk door neemt af.

Ingraven van kunststof doek aan de binnendijkse kant van de dijk.

Stromend grondwater kan minder makkelijk zanddeeltjes meevoeren.


    1. Gevolg-beperkende maatregelen


De dijken zijn nog nooit zo hoog en sterk geweest als nu. Toch is een overstroming niet helemaal uitgesloten. De overheid heeft daarom plannen gemaakt om de gevolgen van een overstroming te beperken door het gebied slim in te richten. Dit kan onder andere door het binnendijks gebied op te delen in compartimenten. Dit kan door bestaande regionale dijken te verhogen of nieuwe regionale dijken aan te leggen. Zo zal bij een overstroming niet het gehele gebied onder water komen te staan.

Een andere mogelijkheid om de gevolgen van een overstroming te beperking is het afremmen van het bouwen van woningen, kantoren of andere gebouwen in gebieden met een hoog overstromingsrisico en in plaats daarvan het bouwen in hogere gebieden te stimuleren. Er zou met name bij de planning van nieuwe locaties voor kwetsbare objecten zoals bejaardentehuizen, ziekenhuizen en kinderdagverblijven rekening gehouden moeten worden met overstromingsrisico’s. Dit zijn voorzieningen met veel niet-zelfredzame mensen.



Verhoogd bouwen zou ook een oplossing kunnen zijn. Huizen zouden gebouwd kunnen worden op kunstmatige heuvels. Daarnaast kan er ook waterbestendig gebouwd worden. Zo kan op palen gebouwd worden. Er wordt ook gedacht om het bouwen van drijvende woningen te stimuleren. Maar ook bestaande gebouwen zouden meer waterbestendig ingericht kunnen worden. Om voorbereid te zijn op een mogelijke overstromingsramp heeft waterschap De Stichtse Rijnlanden zijn eigen computerservers verplaatst naar een gebouw in een hooggelegen gebied dat niet kan overstromen.

Tot slot zouden er goede vluchtwegen gemaakt kunnen worden, zodat er gemakkelijk geëvacueerd kan worden. Ook zouden er vluchtplaatsen aangelegd kunnen worden waar mensen naar toe kunnen gaan als er een doorbraak is of dreigt.


    1. Crisisbeheersing


Laag 3 van meerlaagsveiligheid gaat over crisisbeheersing: de maatregelen die de overheden en hulpdiensten kunnen nemen als er een overstroming dreigt of daadwerkelijk plaatsvindt.

Vandaag de dag kunnen we redelijk goed voorspellen of er storm op komst is. Als er een stormvloed of hoogwater op de grote meren wordt verwacht, informeert Rijkswaterstaat de provincies, waterschappen, gemeenten en hulpdiensten zoals de brandweer. Dijkpatrouilles worden ingezet om de staat van de dijken te controleren. Als de storm verder toeneemt en lang aanhoudt wordt de situatie kritiek. De complete crisisorganisatie komt bijeen. De burgemeester van de grootste stad in het gebied leidt deze organisatie. Verder zitten in de crisisorganisatie de dijkgraaf van het waterschap en commissarissen van de politie en brandweer. De dijkpatrouilles zijn dan dag en nacht in touw om de dijken te bewaken en zo nodig te verstevigen door noodversterkingsmaatregelen uit te voeren. Dit kan bijvoorbeeld door zandzakken op de dijk te plaatsen. De crisisorganisatie bepaalt of het leger ingezet moet worden en of bewoners moeten evacueren. Dit is een lastige afweging, omdat storm zorgt voor gevaar voor het autoverkeer. Denk aan omvallende bomen of windstoten waardoor auto’s van de weg worden geblazen. De grootste nachtmerrie van het rampenbestrijdingsteam is dat iedereen tegelijk in de auto springt en vast komt te staan in de file, net op het moment dat de dijken doorbreken. Mensen worden daarom bij dreiging van een overstroming op de hoogte gehouden van de ontwikkelingen en van advies voorzien via internet en de radio.

Als er daadwerkelijk een overstroming plaatsvindt zal de crisisorganisatie de noodhulp aan slachtoffers coördineren. De aandacht zal vooral uitgaan naar plekken waar de meeste slachtoffers kunnen vallen, zoals laaggelegen gebieden. Bewoners wordt geadviseerd zelf te evacueren of hoge plekken in huis en de omgeving op te zoeken. Ondertussen wordt hard gewerkt aan het dichten van het gat in de dijk. Het wegpompen van het water kan vele weken tot maanden duren, ondanks de inzet van noodpompen. 

Regelmatig worden er rampenoefeningen gehouden om te testen of de crisisplannen goed werken. Er wordt dan net gedaan of er een overstroming plaatsvindt. Hierdoor blijven alle betrokken partijen goed voorbereid.


  1. Hoe kun je jezelf voorbereiden op een overstroming?


Volgens de derde laag van ‘meerlaagsveiligheid’ kan de overheid besluiten bij dreiging van een dijkdoorbraak om mensen via een georganiseerde evacuatie naar een ander gebied te brengen. Maar een door de overheid georganiseerde evacuatie is niet altijd mogelijk. Er is altijd een kans dat de overheid en de bewoners verrast worden door een overstroming. In dat geval is ieder op zichzelf aangewezen en moet je vluchten. Er zijn twee manieren: verticaal vluchten en horizontaal vluchten (bron 16). Verticaal vluchten betekent dat je blijft en een hoge plek opzoekt. Je kunt bijvoorbeeld naar de bovenverdieping van je huis gaan. Kamperen op zolder dus. Ondanks dat de overheid plannen heeft voor bestrijding van een overstromingsramp moeten bewoners wel goed voorbereid zijn. Het kan vele dagen duren voordat mensen opgepikt worden uit hun ondergelopen huis. Naast verticaal vluchten kun je er natuurlijk ook voor kiezen om snel je spullen te pakken en weg te gaan. Dit laatste heet horizontaal vluchten.

Wat is nu het beste? Horizontaal vluchten of verticaal vluchten? Dat hangt helemaal van de situatie af. Hoe snel komt het water, en hoe hoog komt het water te staan? Zijn er nog overstromingsvrije verdiepingen in jouw huis of in gebouwen bij jouw in de buurt? Zullen de wegen nog droog zijn, of staat alles onder water? In 2014 is de website www.overstroomik.nl gelanceerd om de zelfredzaamheid van iedereen te verhogen indien er een overstromingsramp plaats vindt. Op de website vind je informatie over de gevolgen van een overstroming bij jou in de buurt. Zo vind je er schattingen van de waterhoogte. Daarnaast kun je er advies vinden over wat je moet doen bij een overstroming. De website geeft tips over hoe je verticaal en horizontaal vluchten het beste kunt aanpakken.

Bron : Verticaal vluchten (links) en horizontaal vluchten (rechts).




Bronnenlijst


Beekman, A. (1917), Plan van afsluiting en droogmaking der Zuiderzee. Leiden: E.J. Brill.

Geheugen van Nederland (2015a), Watersnood - Overstroming te Purmerend in 1916. http://www.geheugenvannederland.nl/?/nl/items/SFA03:SFA001004441. geraadpleegd: 18-05-2015.

Geheugen van Nederland (2015b), Watersnood 1916. Overstromingen te Zaandam. http://www.geheugenvannederland.nl/?/en/items/ZZM01xxCOLONxxF018233. geraadpleegd: 18-05-2015.

Gemeentearchief Putten (2012), Einde maalschappen: overstromingen Zuiderzeekust.

Groot Waterland (2015), Kaart van den Watersnood 1916. http://www.groot-waterland.nl/2015/04/22/weg-onderlangs-dijk-verzwaren-of-dijk-verzwaren-weg-onderlangs/. geraadpleegd: 18-05-2015.

Lintsen, H.W. (1993). Geschiedenis van de techniek in Nederland: De wording van een moderne samenleving. Walburg Pers: Zutphen.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2014). Module Evacuatie bij Grote Overstromingen. Vijfde Nationaal Deltacongres.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu & Ministerie van Economische Zaken (2014). Deltabeslissing Waterveiligheid: Het Deltaprogramma: een nieuwe aanpak. Den Haag: Ministerie van Infrastructuur en Milieu & Ministerie van Economische Zaken

Oneindig Noord-Holland (2010), Verhaal Waterland. http://onh.nl/nl-NL/verhaal/4/waterland-watersnood. geraadpleegd: 18-05-2015.

Pictura Historia (2013), Storm surge of 1916 in The Netherlands. http://picturahistoria.com/2013/12/storm-surge-of-1916-in-the-netherlands/. geraadpleegd: 18-05-2015.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2013), Een toekomst voor dijken. http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/publications/rce_2013_een_toekomst_voor_dijken.pdf. geraadpleegd: 18-05-2015.

Schwandt Infographics (2015), Zandsuppletie. http://www.info-graphics.nl/portfolio/zandsuppletie/ geraadpleegd: 18-05-2015.

Trouw (2013). Nederland als robuust Deltaland’ Verkregen van http://www.trouw.nl/tr/nl/4332/Groen/article/detail/3470262/2013/07/04/Nederland-als-robuust-deltaland.dhtml.

Van Eijsbergen, E., Poot, K. van de Geer, I. (Red) (2007). Waterveiligheid: begrippen begrijpen. Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Directoraat-Generaal Water. Den Haag: Drukkerij Palace Print

Vergouwe, R., Huting, R.J.M. & P. van der Scheer (2014). Veiligheid Nederland in Kaart. Lelystad: Rijkswaterstaat WVL

WestDuinStrand (2015), Zandsuppletie Westduin. http://westduinstrand.nl/html/zandsuppletie.html. geraadpleegd: 18-05-2015.




Afbeeldingen en kaarten:

  • Bovengenoemde publicaties

  • Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

  • Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden

  • Waterschap Rivierenland

  • Beeldbank RWS

  • Google Streetview

  • www.overstroomik.nl

  • ESRI

  • Google

  • Topotijdreis

Begrippenlijst


Aanpassingsmaatregelen – Maatregelen die in gebouwen genomen kunnen worden om de gevolgen van een overstroming te verkleinen (H5).

Afsluitdijk – De dijk tussen Noord Holland en Friesland, die is aangelegd om de Zuiderzee af te sluiten. Na het bouwen van de dijk ontstond het IJsselmeer (H2).

Binnendijks gebied – De landzijde van een dijk of duinen (H1).

Binnentalud – De helling van de dijk aan de kant van het binnendijks gebied (H3).

Buitentalud – De helling van de dijk aan de kant van de zee of meren (H3).

Bres – De locatie waar een dijk of duin doorbreekt (H2)

Compartimenten – Een kleiner gebied binnen het binnendijks gebied dat beschermd wordt tegen overstromingen door regionale dijken (H5).

Crisisbeheersing – De maatregelen die de overheden en hulpdiensten kunnen nemen als er een overstroming dreigt of daadwerkelijk plaatsvindt.

Crisisorganisatie – De organisatie die coördineert welke maatregelen genomen moeten worden als er een overstroming dreigt of plaatsvindt. De burgemeester van de grootste stad in het gebied leidt deze organisatie. Verder zitten in de crisisorganisatie de dijkgraaf van het waterschap en commissarissen van de politie en brandweer.

Crisisplan – Een plan waarin is vastgelegd welke maatregelen de overheden en hulpdiensten nemen als er een overstroming dreigt of plaatsvindt (H5)

Dijkring – Een gebied dat beschermd wordt tegen water vanuit de zee, de grote meren of de grote rivieren door hoofddijken, duinen of hoge gronden (H1)

Dijkversterkingsmaatregelen – Maatregelen die genomen worden om de dijken te versterken (H5)

Dodelijke slachtoffers – Mensen die overlijden als gevolg van overstroming (H4).

Drijvende woningen – Woningen die drijven. Dit is één van de maatregelen om de gevolgen van een overstroming te beperken (H5).

Eb en vloed – Eb en vloed zijn laagtij en hoogtij. Eb is een lage teruggetrokken zee. Vloed is een hoge zee (H2).

Evacueren – Mensen verlaten een gebied vanwege gevaarlijke omstandigheden (H5).

Faalmechanismen –Manieren waarop een dijk kan doorbreken (H3).

Georganiseerde evacuatie – Evacuatie bij een noodsituatie die van tevoren is gepland (H6).

Gereguleerde waterstand – Waterbeheerders bepalen de waterstand in een gebied door middel van sluizen en gemalen

Getij – Afwisseling van een lage teruggetrokken zee en een hoge zee, 'eb' en 'vloed' genoemd (H2)

Gevolg-beperkende maatregelen – Maatregelen om de gevolgen van een overstroming te verkleinen (H5).

Hoofdkeringen – De dijken en duinen langs de zee, grote meren en grote rivieren die het gebied direct beschermen tegen overstromingen (H1).

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier – De overheidsorganisatie die onder andere de verantwoordelijk is voor de hoogte en sterkte van de duinen en dijken in Noord Holland (H5).

Hoogwater – Een situatie waarbij er sprake is van opstuwing en golven op zee of op de grote meren (H2).

Horizontaal vluchten – Mensen pakken snel hun spullen en proberen het getroffen gebied te verlaten (H6).

Indirecte gevolgen – Gevolgen van een overstroming die in een ander gebied merkbaar zijn (H4).

Kruin – De bovenkant van de dijk (H3).

Kwetsbare objecten – Gebouwen waarin zich veel mensen kunnen bevinden die niet-zelfredzaam zijn, zoals bejaardentehuizen, ziekenhuizen en kinderdagverblijven (H5).

Materiële schade – De schade aan bijvoorbeeld gebouwen en infrastructuur als gevolg van een overstroming (H4).

Meerlaagsveiligheid – Naast het voorkomen van een dijk- of duindoorbraak moet er ook voor gezorgd worden dat de gevolgen van een doorbraak zo klein mogelijk zijn (H5)

Noordwesterstorm – Storm waarbij de wind uit het noordwesten komt en die leidt tot opstuwing en golven langs de Noordzeekust

Noodversterkingsmaatregelen – Maatregelen die genomen worden tijdens hoogwater, bijvoorbeeld het plaatsten van zandzakken op de dijk (H5).

Ontwrichting van het dagelijks leven – Het niet meer functioneren van de samenleving als gevolg van een overstroming (H4).

Overstroming – Een gebeurtenis waarbij een aanzienlijke hoeveelheid water uit zee, rivier of meer plaatsen bereikt die normaal gesproken niet onder water staan (H1).

Preventie – Maatregelen om de kans op een overstroming te verkleinen (H5).

Rampenoefening – Een oefening waarbij er gedaan wordt of er een overstroming plaatsvindt. De oefening wordt uitgevoerd om te testen of het crisisplan goed werkt, en om alle betrokken partijen goed voor te bereiden (H5).

Regionale dijken – Dijkjes die in het binnendijks gebied liggen, en geen directe bescherming bieden tegen overstromingen vanuit zee, grote rivieren of grote meren (H1).

Rijkswaterstaat – De overheidsorganisatie die de zee en strand beheert (H5).

Springtij – Twee keer per maand staan de zon, aarde en maan in dezelfde baan, dan is er sprake van extra hoog water (H2).

Spuisluis – Een sluis die gebruikt wordt om het overtollige water weg te laten stromen tijdens lage waterstanden, zoals eb (H2).

Steunberm - Een ophoging van de grond tegen de dijk aan die extra stevigheid biedt.

Verhoogd bouwen – Bouwen van huizen op kunstmatige heuvels of palen. Dit is één van de maatregelen om de gevolgen van een overstroming te beperken (H5).

Verticaal vluchten – Je blijft op de plaats waar je bent en zoekt een hoge plek op (H7)

in Vluchtwegen – Een watervrije route naar een overstromingsvrij gebied (H5).

Vluchtplaatsen – Watervrije plaatsen binnen een gebied waar mensen heen kunnen als er een doorbraak is of dreigt (H5).

Wateroverlast – Problemen die ontstaan in het binnendijks gebied wanneer overtollig (regen)water niet snel genoeg kan worden afgevoerd (H1)

Wiel – Gat in de ondergrond wordt uitgeschuurd tijdens een dijkdoorbraak door het naar binnen stromende water. Ook wel weel, waal, waai of kolk genoemd (H2).

Zuiderzee werken – De aanleg van dammen en dijken waarmee de Zuiderzee werd afgesloten (H2).

  • Een overstroming in mijn omgeving, kan dat echt Sporen van overstromingen uit het verleden
  • Overstromingen uit het verleden
  • De Zuiderzeewerken
  • Huidige overstromingsrisico’s
  • Hoe kan een dijk doorbreken
  • Wat gebeurt er bij een overstroming Kenmerken van overstromingen
  • Gevolgen van overstromingen
  • Wat doet de overheid om de kans op overstromingen te verkleinen Meerlaagsveiligheid
  • Wie zorgt voor waterveiligheid in Noord Holland
  • Gevolg-beperkende maatregelen
  • Hoe kun je jezelf voorbereiden op een overstroming

  • Dovnload 111.96 Kb.